رابطه عقل و عشق تا كجا است؟ امام حسين(ع) روز عاشورا كارى عاقلانه انجام داد يا عاشقانه؟ آيا در جنگ موارد غيرقابل درك عقلى وجود داشت؟ اگر واقعاً اين طور است، ملاك‏هاى اين نوع پديده‏ها چيست؟ 
عقل متعارف و عشق حقيقى در مراحل اوليه با يكديگر درگير مى‏شوند؛ اما سالك در مراحل نهايى عقل متعارف راكنار مى‏گذارد و به عقل برين مى‏رسد. در اين مرحله، عقل كاملاً با عشق هماهنگ مى‏شود. نمونه كامل اين هماهنگى را در قيام حسينى مى‏بينيم. بنابراين، مناسب مى‏نمايد در اين مجال هر چند به اختصار چگونگى ارتباط عقل و عشقِ سالك راه يافته به كوى دوست بررسى شود.

چگونگى ارتباط عقل و عشق‏
عرفا در كتب خود رابطه عقل و عشق را به خوبى تبيين كرده‏اند. از آن جا كه تحليل همه اين آثار ممكن نيست، 1 تنها يك كتاب به اجمال تحليل مى‏گردد.
داستان دل‏انگيز «حسن و دل» سيبك نيشابورى از روش بهتر و دقت بيش‏تر بهره مى‏برد. از اين رو، تحليل اجمالى آن سودمند است. درباره اين كتاب بايد يادآور شد، عشق واقعى ديدنى و چشيدنى است نه گفتنى. بله، مى‏توان راه را نشان داد كه اين هم كار عقل است. بنابراين، عرفا به تمثيل و داستان متوسل شده‏اند. «حسن و دل» در قالب داستان نگارش يافته است. سيبك نيشابورى اعضا و جوارح آدمى را كه جهان صغير است، جهان كبير فرض كرده و داستان را در محور دو قهرمان اصلى، دل(فرزند عقل) و حسن(دختر عشق) نگاشته است. عقل پادشاه كشور مغرب تن است و عشق پادشاه مشرق تن كه آب حيات در آن قرار دارد. دل به دنبال چشمه آب حيات است كه در شهر ديدار نهان است و حسن حاكم آن شهر. دل پس از دشوارى‏هاى فراوان به شهر ديدار مى‏رسد؛ اما در اين شهر در دستان «غمزه جادو»، سرور تيراندازان حسن، اسير مى‏شود. آن‏ها در اين گير و دار در مى‏يابند با هم برادرند و حسن، دختر پادشاه عشق، خواستار دل مى‏شود. دل نيز با دلالت خيال و نظر به عشق حسن گرفتار مى‏آيد. عقل با دلالت وزيرش «وهم» دل و نظر و خيال را به زندان مى‏افكند. نظر خود را رها مى‏سازد و به شهر ديدار نزد حسن باز مى‏گردد. در اين ميان بين سپاه عقل و حسن درگيرى روى مى‏دهد و حسن قلعه‏ها و شهرهاى عقل را تسخير مى‏كند. عقل، براى مقابله با سپاه حسن، دل را از بند آزاد مى‏كند؛ او را براى تسخير شهر عشق بدان ديار رهسپار مى‏سازد و خود در پى‏اش روان مى‏شود. حسن از عشق يارى مى‏جويد. در جنگ، دل اسير حسن مى‏شود. ابتدا او را به «چاه ذقن» مى‏افكند و آنگاه با دست تبسم آزاد مى‏سازد. عقل نيز اسير زلف شده، در سرزمين چين به زنجير كشيده مى‏شود. بدين ترتيب، مغرب بدن به تصرف مشرق آن در مى‏آيد.
حسن و دل به وصال هم مى‏رسند؛ اما «غير» كه همان «وهم» در قصه عقل و عشق ابن تركه و قوه واهمه از نظر فلاسفه است، با نيرنگ اين دو را از هم جدا مى‏سازد و بار ديگر دل در سرزمين فراق در بند مى‏گردد. در اين ميان، نيرنگ غير آشكار مى‏شود؛ حسن از كرده خود پشيمان مى‏شود؛ همت به مدد عقل و دل مى‏آيد؛ اين بار انديشه جاى جنگ را مى‏گيرد؛ عشق عقل را به وزارت و دل را به دامادى خود برمى‏گزيند.
«القصه مهر عقل را از چين به شهر بدن رسانيد، عشق را بر مسند وزارت نشاند و همت سپاه به قلعه هجران كشيد و دل را از بند و قيد برهانيد و رقيب را به جاى او بند نهاد و آتش غيرت بر افروخت و غير جادو را بسوخت و از آن‏جا به شهر ديدار پيوست و ميان حسن و دل عقد وصلت بست.»
اين داستان سمبليك و عرفانى ارتباط عقل و عشق را به خوبى بيان مى‏دارد. دل فرزند عقل رمز و نهاد قلب است كه در قرآن با الفاظى چون «قلب» و «اولو الالباب» و در ادب فارسى به نام «صاحب دل» مورد تأييد قرار گرفته است. دل طالب شناخت و شهود ذات حق تعالى است كه چشمه آب حيات جاودانى انسان است. واقعيت اين است كه عقل در عين حال كه چراغ هدايت است و مسير را روشن مى‏كند، خطاپذير و مانند پاى چوبين سخت بى‏تمكين است. دل كه راه اشراق و شهود و عقل قدسى است، از خطا مصون و همواره در پى محبوب و معشوق خويش است. حسن كنايه از آيات و نشانه‏هاى الاهى در درون آدمى است كه براى هدايت وى به وديعت نهاده شده‏اند. جنگ و تعقيب در جايى است كه عقل متعارف در بند وهم و استدلال است. اما دل خود را در بند جنگ نمى‏بيند، عاقبت تمكين مى‏كند، راه جنگ و تفرقه در مملكت بدن به راه انديشه منتهى مى‏شود و عشق و عقل همراه مى‏گردند. عقل وزير عشق مى‏شود و دل به وصال حسن مى‏رسد. بدين ترتيب، عقل با عشق منافات ندارد و چون هر دو ارزش وجودى انسان و هديه خداى تبارك و تعالى به اويند، اگر با هم همراه شوند، انسان كامل به مقصد و مقصود خود كه همان سير الى الله و لقاء الله و ديدار يار است، نائل مى‏آيد.

عقل و عشق در قيام حسينى(ع)
در جامعه بشرى، افراد عاقل و تيزبين كه با عقل خود راه بشر را روشن كرده‏اند، كم نيستند؛ اما آن‏ها نتوانستند تمام راه را نشان دهند. بدين دليل است كه ما نيازمند انبيا و اولياى الاهى هستيم؛ بزرگانى كه راه را به وسيله عقل قدسى و عقل برين و عقل حقيقى پيدا كرده‏اند نه از طريق عقل متعارف. جريان كربلا از جهتى جنگ بين عقل و عشق بود و از جهتى هماهنگى كامل عقل و عشق.
بسيارى از مؤمنان و علما و عقلاى زمان امام حسين(ع)، وى را از حضور در صحنه كربلا بازمى‏داشتند يا به او توصيه مى‏كردند خاندان خود را در اين سفر بدون بازگشت همراه نبرد. اينان عاقلانى بودند كه به فضائل اخلاقى ايمان داشتند؛ ولى همه امور را بر اساس عقل مصلحت انديش مى‏سنجيدند و مرگ و آوارگى و اسارت را كه رهاورد اين سفر بود، خوش نداشتند. از جانب ديگر، امام حسين(ع) نيز مرگ و آوارگى و اسارت را مى‏ديد، اما او عاشق بود؛ به نداى «ارجعى الى ربك» پاسخ مى‏داد و به وسوسه‏هاى عقل دورانديش توجه نداشت. امام حسين(ع) كه در مرحله عشق حقيقى در حق تعالى مستغرق بود، دفاع از حق را تنها در مرگ و آوارگى و اسارت خود و خاندانش مى‏ديد؛ و چنين هم كرد. حافظ مى‏گويد: